W jednej z gablot Galerii Sztuki Starożytnej Muzeum Narodowego w Warszawie stoi osiem kamiennych naczyń. Alabaster i wapień, wysokość od kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów, pokrywy w kształcie głów: ludzkiej, szakala, pawiana, sokoła. Wyglądają dokładnie tak, jak w naszym wyobrażeniu powinna wyglądać starożytna urna. Zwiedzający przechodzą obok i myślą: prochy.
Tyle że w żadnym z tych naczyń nigdy nie było prochów. To urny kanopskie, po prostu kanopy, a ich zawartością były zmumifikowane wnętrzności zmarłego. Ta różnica jest znacznie ciekawsza, niż się wydaje, i mówi coś istotnego o tym, czym naprawdę zajmuje się dziś branża funeralna.
Naczynie na narządy, nie na prochy
Egipska mumifikacja opierała się na jednej zasadzie: ciało ma przetrwać, bo jest niezbędne duszy. Największym wrogiem tego planu były miękkie tkanki wewnętrzne, które rozkładają się najszybciej. Balsamiści wycinali więc płuca, wątrobę, jelita i żołądek, osuszali je natronem, owijali w płótno i umieszczali w czterech osobnych naczyniach. Reszta ciała przechodziła osuszanie i bandażowanie, o czym piszemy szerzej w ciekawostce Balsamowanie ciał w starożytnym Egipcie.
Dwa narządy traktowano zupełnie inaczej. Serce zostawiano w ciele, bo uważano je za siedzibę rozumu i sumienia, a więc rzecz niezbędną na sądzie Ozyrysa. Mózg, przeciwnie, usuwano i wyrzucano jako materiał bez znaczenia. Z dzisiejszej perspektywy to zabawna pomyłka, ale stoi za nią coś, co doskonale rozumie każdy, kto przeszedł profesjonalne szkolenia funeralne: procedura postępowania ze zwłokami zawsze wynika z tego, co dana kultura uznaje za istotę człowieka.
Gablota z urnami kanopskimi w Galerii Sztuki Starożytnej Muzeum Narodowego w Warszawie. Fot. własna.
Czterech Synów Horusa, czyli podział kompetencji
Naczynia nie były wymienne. Każde miało swojego opiekuna, przypisany narząd, własną głowę na pokrywie i towarzyszącą boginię ochronną. To był system, nie ozdoba.
| Bóstwo | Głowa na pokrywie | Narząd | Bogini opiekunka |
|---|---|---|---|
| Imseti | ludzka | wątroba | Izyda |
| Hapi | pawiana | płuca | Neftyda |
| Duamutef | szakala | żołądek | Neith |
| Kebehsenuef | sokoła | jelita | Selkis |
Cztery naczynia wstawiano do skrzyni kanopskiej, którą ustawiano w grobowcu obok sarkofagu. Zamiana pokryw miejscami była błędem rytualnym, a nie estetycznym. Mamy tu więc coś, co dziś nazwalibyśmy protokołem: określona kolejność czynności, określone oznaczenie pojemników, określona kontrola zgodności. Dokładnie te nawyki wpajają dobre szkolenia funeralne, tylko że zamiast hieroglifów mamy karty zabiegu i etykiety.
Nazwa, która jest pomyłką
Słowo „kanopa” nie ma nic wspólnego ze starożytnym Egiptem w sensie językowym. Pochodzi od miasta Kanobos w delcie Nilu, gdzie w czasach greckich czczono Ozyrysa pod postacią dzbana zwieńczonego ludzką głową. Europejscy badacze z XVIII wieku skojarzyli jedno z drugim, uznali, że mają do czynienia z tym samym kultem, i przykleili naczyniom na wnętrzności nazwę pochodzącą od zupełnie innego obiektu.
Pomyłka się przyjęła i funkcjonuje do dziś, także na tabliczkach muzealnych. To dobra ilustracja tego, jak działa terminologia funeralna w ogóle: część pojęć, którymi posługuje się branża, to skróty myślowe utrwalone przez powtarzanie. Rozróżnianie ich od faktów jest jedną z pierwszych rzeczy, których uczą rzetelne szkolenia funeralne.
Głowa ludzka, potem zwierzęca
Warszawska gablota układa się w oś czasu i to jest jej największa wartość. Dwa najstarsze obiekty pochodzą z późnej XVIII dynastii, czyli mniej więcej z lat 1390 do 1295 p.n.e., i oba mają pokrywy w kształcie głowy ludzkiej. Przez długi czas wszystkie cztery naczynia w komplecie wyglądały tak samo, z ludzką twarzą, bez rozróżnienia bóstw.
Dopiero późniejsze obiekty pokazują zmianę. Wapienna urna z XX dynastii, około 1186 do 1069 p.n.e., ma już wyraźną głowę szakala, czyli Duamutefa, opiekuna żołądka. Kolejna, z III Okresu Przejściowego, około 1069 do 656 p.n.e., również. Z Okresu Późnego, od 664 do 332 p.n.e., pochodzą pokrywa z głową sokoła oraz alabastrowe naczynia z głową pawiana i ludzką.
Innymi słowy: forma naczynia jest stabilna przez ponad tysiąc lat, zmienia się natomiast jej system oznaczeń. Gdy komplet zaczął być rozróżnialny wizualnie, pomyłka przy zamykaniu stała się praktycznie niemożliwa. To nie jest zmiana artystyczna, to usprawnienie procedury.
Atrapa, czyli forma, która przeżyła funkcję
Najciekawszy obiekt w gablocie jest jednocześnie najbardziej niepozorny. To wapienna imitacja urny kanopskiej z Okresu Późnego. Ma głowę ludzką, ma kolumnę hieroglifów, ma proporcje prawdziwego naczynia. Nie ma tylko jednego: wnętrza. To lita bryła kamienia.
Powód jest prozaiczny. W pewnym momencie balsamiści zmienili technikę i zaczęli zawijać osuszone wnętrzności w pakiety, które wkładano z powrotem do ciała zmarłego. Kanopy przestały być potrzebne funkcjonalnie, ale rytuał ich wymagał, więc do grobu wstawiano atrapy. Pełny kształt, zero zawartości.
To jest moment, w którym starożytność mówi coś bardzo aktualnego. Przedmiot funeralny rzadko służy zmarłemu. Prawie zawsze służy żywym, którzy potrzebują zobaczyć, że wszystko zostało zrobione jak należy. Rodzina, która dziś wybiera urnę, robi dokładnie to samo co Egipcjanin zamawiający atrapę: kupuje formę, bo forma niesie znaczenie. Zrozumienie tej różnicy między funkcją a znaczeniem jest jednym z najbardziej niedocenianych elementów pracy w branży i wracamy do niego na szkoleniach funeralnych za każdym razem, gdy mowa o rozmowie z rodziną.
Trzy tysiące lat później, ten sam alabaster
Materiałowa ciągłość w tej branży jest zaskakująca. Cztery z ośmiu warszawskich obiektów opisano jako alabaster egipski. Warto wiedzieć, że to nie jest alabaster w rozumieniu mineralogicznym, czyli odmiana gipsu, tylko kalcyt, kamień twardszy, odporny na wilgoć i pięknie przepuszczający światło. Egipcjanie wybrali go, bo trwał.
Ten sam wybór podejmuje się dzisiaj. W ofercie Pathomed alabaster to jedna z podstawowych grup w kategorii urn mineralnych, obok granitu i betonu. Klasyczna, stożkowa urna Cône z alabastru ma sylwetkę, którą bez trudu odnalazłby egipski rzemieślnik. Z kolei urna CLEA o kutej fakturze pokazuje to samo, co naturalne pasy na wapiennych kanopach: kamień, w którym rysunek materiału jest częścią projektu. Pełny przegląd znajduje się w kategorii urny alabastrowe.
Przetrwał także sam pomysł dzielenia szczątków między kilka naczyń. Egipcjanie robili to z powodów religijnych, dziś robi się to z powodów emocjonalnych, gdy rodzina chce zachować niewielką część prochów. Służą do tego relikwiarze i mini-monumenty dostępne w kategorii urny pogrzebowe. Zmieniła się motywacja, nie rozwiązanie.
Czego uczy nas gablota z ośmioma naczyniami
Kanopy pokazują trzy rzeczy, które są fundamentem współczesnej pracy z ciałem zmarłego. Po pierwsze, że postępowanie z narządami wewnętrznymi zawsze wymagało procedury, bo to one decydują o tempie rozkładu. Po drugie, że system oznaczeń i kolejność czynności są równie ważne jak sama technika. Po trzecie, że przedmiot towarzyszący pochówkowi ma wartość symboliczną niezależną od swojej funkcji technicznej.
Dzisiejsza tanatopraksja rozwiązuje pierwszy problem inaczej, przy pomocy aspiracji jamy ciała i płynów wnętrznościowych zamiast czterech kamiennych naczyń, ale sam problem się nie zmienił. Praktycznej strony tego zagadnienia uczymy na szkoleniach funeralnych w prosektorium, a nie z podręcznika, bo tego się nie da przeczytać. Jeśli zastanawiasz się, jak wygląda droga do tego zawodu w Polsce, opisaliśmy ją krok po kroku w tekście Jak zostać tanatopraktorem w Polsce.
Warto też zauważyć, jak bardzo egipskie podejście różniło się od innych tradycji. Tam, gdzie Egipcjanie inwestowali w trwałość, inne kultury świadomie wybierały rozkład albo ogień, co pokazujemy w ciekawostkach Różnice kulturowe w pogrzebach na świecie oraz Urny biodegradowalne, ciche rewolucjonistki na cmentarzach. Znajomość tych różnic bywa w praktyce bardzo przydatna, bo do polskich zakładów pogrzebowych trafiają dziś rodziny o bardzo różnych oczekiwaniach.
Gdzie to zobaczyć
Gablota z urnami kanopskimi znajduje się w Galerii Sztuki Starożytnej Muzeum Narodowego w Warszawie, w części poświęconej Egiptowi, w sąsiedztwie sarkofagów. Część obiektów pochodzi z dawnej kolekcji zgromadzonej w Pałacu w Gołuchowie. Dojście zajmuje kilka minut, a obejrzenie całości może zająć znacznie więcej, jeśli ktoś zawodowo zajmuje się przygotowaniem zmarłych. Wtedy patrzy się na te naczynia zupełnie inaczej.
Bo trzy tysiące lat później zmieniły się narzędzia, preparaty i przepisy. Nie zmieniło się natomiast pytanie, na które odpowiada ta praca: jak zrobić to porządnie i z szacunkiem. Właśnie od tego pytania zaczynamy każde nasze szkolenia funeralne. Aktualnie prowadzimy nabór na szkolenie „Tanatokosmetyka i toaleta pośmiertna”, prowadzone przez Jacka Witasa, mistrza tanatowizażu i tanatopraksji.
Z szacunku do człowieka.
